Η κατά Mazower αναπόφευκτη Γερμανική ηγεμονία και ο δημιουργικός αντίλογος

Οι φόβοι της Γερμανίας ρίχνουν στα βράχια την ΕΕ

Mark Mazower*

Ο Mark Mazower διερωτάται γιατί η Γερμανία φοβάται να αναλάβει ηγετικό ρόλο. Οι δαίμονες του παρελθόντος και η εμμονή στους κανόνες. Το τέλος της αμερικανικής γενναιοδωρίας και τα επικίνδυνα μαζικά πλεονάσματα της Γερμανίας.
M. Mazower: Οι φόβοι της Γερμανίας ρίχνουν στα βράχια την Ευρώπη

Με τον υπουργό Οικονομικών της Γερμανίας Wolfgang Schaeuble να επισκέπτεται την Αθήνα για να τονώσει το ηθικό, γίνεται σαφέστερο από ποτέ ότι η Ευρώπη έχει πρόβλημα ηγεμονίας. Υπό τον πρόεδρο Francois Hollande, η Γαλλία είναι εντελώς απούσα σε ό,τι αφορά την Ε.Ε. Η Βρετανία δεν είχε ποτέ μικρότερη επιρροή στην Ε.Ε. χάρη στη δέσμευση του πρωθυπουργού David Cameron για δημοψήφισμα ως προς την ένταξη της χώρας στην Ε.Ε. Η Ιταλία και η Ισπανία, ακόμη και τις καλές εποχές, δεν είχαν το ίδιο βάρος όσο οι γείτονές τους στο Βορρά, ενώ τώρα είναι αποδεκατισμένες από την κρίση.

Έτσι, μένει η Γερμανία. Ούτε οι Γερμανοί, ούτε κανένας άλλος δεν είναι άνετος με αυτήν την κατάσταση. Η πρωτοκαθεδρία του Βερολίνου, όμως, είναι μία πραγματικότητα που δεν μπορεί να παραγνωριστεί. Η πρόκληση είναι να βρεθεί ο τρόπος ώστε να υπάρξουν για όλους οφέλη από αυτήν την κατάσταση.

Τις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ένας μεγάλος σε ηλικία Γερμανός δικηγόρος έγραψε ένα κείμενο που αποτελεί κλασική εργασία στο αντικείμενο της ηγεμονίας. Ο Heinrich Triepel ενδιαφέρθηκε για τη συμφιλίωση των πολιτικών δυνάμεων κρίνοντας ότι όλα τα κράτη είναι νομικώς ίσα.

Ένα θέμα που απασχολεί ακόμη πολύ όσους ασχολούνται με το διεθνές δίκαιο συζητήθηκε απολύτως φυσικά στην εποχή του Triepel, καθώς τότε το κεντρικό ερώτημα στη γερμανική πολιτική ήταν η Πρωσία και η σχέση της με τα μικρότερα γερμανικά κρατίδια. Το Die Hegemonie βγήκε το 1938 σε μία εντυπωσιακή χρονική συγκυρία, ενώ τα στρατεύματα του Hitler ξεκινούσαν τη μακρά τους πορεία στην Ευρώπη.

Η Νέα Τάξη των Ναζί, όμως, ήταν όσα πολεμούσε ο Triepel. Μόνο δύναμη και καθόλου κανόνες. Το όραμα του Hitler για την Ευρώπη δεν στηρίχθηκε σε κάποια πραγματική αίσθηση για την ιδεολογική ή την πολιτισμική κοινότητα. Πέρα από ορισμένους επίτιμους Αρίους , οι μη Γερμανοί ήταν σαφώς πολίτες δεύτερης κλάσης. Μόνο στο τέλος του Πολέμου το Βερολίνο σήκωσε την αντικομουνιστική σημαία (και αντιθέτως από την Angela Merkel, o Hitler δεν θα είχε εγκρίνει ποτέ να ξοδευτούν γερμανικά κεφάλαια για άλλους λαούς).

Αντί λοιπόν να βλέπουμε τη σημερινή Γερμανία ως το Δ΄ Ράιχ, θα έπρεπε να τη βλέπουμε ως σχήμα που προέκυψε από τη βούληση να αποτραπεί με κάθε κόστος το ναζιστικό μοντέλο. Όπως κατέστησαν σαφές τα σχόλια του κ. Schaeuble στην Αθήνα, η ερμηνεία που δίνει το Βερολίνο του 21ου αιώνα στην έννοια της ηγεμονίας είναι η διαμόρφωση μιας ομάδας κανόνων και στη συνέχεια η επιμονή μέχρι να ακολουθήσουν όλοι αυτούς τους κανόνες.

Η διακριτική εξουσία -που ήταν η ουσία της ηγεσίας του Hitler- πρέπει κατά συνέπεια να περιορίζεται στο ελάχιστο. Μία κοινωνία κανόνων θα ενώνει τους Ευρωπαίους.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η ήπειρος καθοδηγείται από μία δύναμη ή από μία ομάδα δυνάμεων που ορίζει ότι έργο της είναι να επιβάλει νόρμες και κανόνες σε άλλους. Στον Α’  Παγκόσμιο Πόλεμο οι Βρετανοί και οι Γάλλοι αποκατέστησαν τον Κανόνα του Χρυσού, ίδρυσαν τις κεντρικές τράπεζες, εκ των οποίων και την Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών, για να κρατηθεί η νομισματική πολιτική μακριά από τα χέρια των πολιτικών, ενθάρρυναν τις συνταγματικές δημοκρατίες και προώθησαν την Κοινωνία των Εθνών ως διεθνές φόρουμ.

Και οι Αμερικάνοι έκαναν σχεδόν το ίδιο, με μεγάλη επιτυχία, μετά το 1945, βοηθώντας στην ανάκτηση της Δημοκρατίας στη δυτική Ευρώπη.

Σε σύγκριση με τα σημερινά δεδομένα, όμως, αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι πως κανείς από αυτούς τους ηγεμόνες δεν συμπεριφέρθηκε σαν να είναι ένα με όλους τους άλλους. Οι Βρετανοί προφανώς όχι επειδή είχαν άπειρους πόρους στην αυτοκρατορία για να χρηματοδοτήσουν το δικό τους μερίδιο στον Κανόνα του Χρυσού. Όσο για τις ΗΠΑ, η δέσμευσή τους να χτίσουν διεθνείς θεσμούς μετά το 1945 ήταν συνεπής με την ιδιαιτερότητά τους. Ήταν πάντα στη δικαιοδοσία του Κογκρέσου να αποφασίζει πόσο πολύ θα έπρεπε να δεσμεύονται οι ΗΠΑ με τους κανόνες που καλούσαν όλους τους άλλους να σεβαστούν. Η ιδιαιτερότητα είχε και οικονομικά οφέλη. Οι ΗΠΑ είχαν τη δυνατότητα να απολαμβάνουν τα πλεονεκτήματα του ρόλου που είχε αναλάβει το δολάριο ως παγκόσμιο νόμισμα.

Η Ουάσιγκτον, όμως, αναγνώρισε ότι ήταν σημαντικό να εξασφαλίσει ότι θα υπήρχαν διαθέσιμα δολάρια ανά τον κόσμο. Η Pax Americana εξαρτιόταν από την ηγεμονική  δράση των ΗΠΑ με το κεϊνσιανό μοντέλο, κατευθύνοντας κεφάλαια όπου υπήρχε έλλειψη δολαρίων ώστε να ενισχυθεί το εμπόριο και κατά συνέπεια να διατηρηθεί η ανάπτυξη. Για δεκαετίες, η Ευρώπη ευνοήθηκε τα μέγιστα από αυτήν την πολιτική.

Τώρα όμως, που η εποχή της αμερικανικής γενναιοδωρίας τελειώνει, θα συνεχίσει το Βερολίνο να φοβάται τόσο πολύ τη μνήμη του Γ΄Ράιχ ώστε να απορρίπτει συνολικά τη διακριτική εξουσία; Αυτό θα ήταν μοιραίο. Για να είναι αποτελεσματική η ηγεμονία δεν πρέπει να αφορά μόνο κανόνες. Τα μαζικά πλεονάσματα που καταγράφει η Γερμανία παρασύρουν την Ευρώπη πτωτικά, όπως ακριβώς συνέβαινε το 1930 όταν η Γαλλία μάζευε χρυσό.

Μπορεί, όμως, η Γερμανία να αποδεχθεί τις ευθύνες της ηγεσίας; Για την ψυχροπολεμική Αμερική το κίνητρο ήταν σαφές: θεωρήθηκε ότι η οικονομική ευημερία ήταν θέμα ασφάλειας εν μέσω φόβων ότι ο κομουνισμός θα οδηγούσε σε φτώχεια την ήπειρο. Η αγωνία αυτή δεν υπάρχει πια.

Στη Γερμανία, όμως, ασφάλεια και ευημερία είναι ακόμη πιο δεμένες έννοιες από ό,τι ήταν στην Αμερική με τη σταθερότητα της ευρωπαϊκής δημοκρατίας.

Ο τρόπος με τον οποίο η Γερμανία θα επιλέξει να ορίσει τον ηγετικό της ρόλο θα δείξει εάν εξακολουθεί να καταδιώκεται από τους δαίμονες του παρελθόντος ή εάν έχει πλέον τη δυνατότητα να εκτιμήσει τις ανάγκες του μέλλοντος με τους δικούς της όρους.

*Ο Mark Mazower είναι καθηγητής ιστορίας στο πανεπιστήμιο Columbia και συγγραφέας του «Governing the World».

Πηγή

Θεωρώ πολύ πιο εμπεριστατωμένο και κοινωνικοπολιτικά διορατικό το ακόλουθο σχόλιο του κ. Ανδρονόπουλου.  Το τελευταίο που χρειάζεται η Ευρώπη της δημοκρατίας, των ισορροπιών και του πολιτισμού είναι οι οποιεσδήποτε μανιακές τάσεις ηγεμονίας, οι μόνες υπεύθυνες για τις αιματηρές εποχές στην ιστορία της.

Σχόλιο στον Μαζάουερ: Οι εμμονές της Γερμανίας είναι που θέτουν σε κίνδυνο το μέλλον της Ευρώπης

1. Δεν είναι οι φόβοι της Γερμανίας απέναντι στην ιστορία που θέτουν σε κίνδυνο το μέλλον της Ευρώπης, αλλά οι εμμονές της.  Οι Γερμανοί δεν φοβούνται την ιστορία, διότι δεν την καταλαβαίνουν. Την προκαλούν και πάντα κάνουν τα ίδια λάθη. Άλλωστε, ήταν ο Χέγκελ που πρώτος υπονόησε το τέλος της ιστορίας. Η Γερμανία την επομένη του πολέμου, ούτε το μάθημά της είχε μάθει, ούτε το ναζισμό είχε ξεχάσει. Ήταν απλώς αμήχανη και οργισμένη με την ήττα της και χρειάστηκε τεράστια προσπάθεια των σοφών Αμερικανών και πολύ χρήμα για να συμβιβαστούν οι γερμανικές μάζες, όπως εξαντλητικά εξηγεί στην «Σκοτεινή ‘Ήπειρο» ο Μαζάουερ.
2. Η άποψη που εκφράζει ο Μαζάουερ στο άρθρο που δημοσίευσε στους Financial Times με αφορμή την οκτάωρη επίσκεψη Σόιμπλε στην Αθήνα είναι συντηρητική και μοιρολατρική. Στο άρθρο με τίτλο «Ο γερμανικός φόβος τηςιστορίας θέτει σε κίνδυνο το μέλλον της Ευρώπης» λέει πρώτον ότι δεν υπάρχει κανείς άλλος στην Ευρώπη για να παίξει το ρόλο του ηγέτη, δεύτερον ότι οι Γερμανοί φοβούνται την ιστορία και θέλουν απλώς να επιβάλλουν κανόνες στους οποίους να υποταχθούν όλοι  και τρίτον, ότι ο ηγέτης πρέπει να χρηματοδοτεί την ανάπτυξη για να είναι ηγέτης.  Και θέτει το ερώτημα αν η Γερμανία είναι σε θέσει να ξεφύγει από το παρελθόν της  και να ηγηθεί.
Το ερώτημα όμως για την Ευρώπη δεν είναι αν μπορεί να ηγηθεί η Γερμανία ή κάποιος άλλος, αλλά αν μπορεί η Ευρώπη να προχωρήσει στον εκδημοκρατισμό της και στην ομοσπονδοποίησή της.  Η λύση του ενός δεν μπορεί να είναι αποδεχτή ούτε ως μεταβατική φάση. Αυτό που συμβαίνει τώρα είναι πρόσκαιρο, είναι μια στιγμή της ιστορίας.  Η Γερμανία  φαίνεται να παίζει μόνη της τώρα στην Ευρώπη, αλλά αυτό οφείλεται σε λόγους πολιτικής και οικονομικής συγκυρίας. Το «σετ κανόνων» του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε δεν είναι ούτε αθώο, ούτε δημοκρατικό. Κατοχυρώνει  την επιβολή και την κατοχύρωση των πλεονεκτημάτων της Γερμανίας και του προβαδίσματός της. Μοντάρει τον ευρωπαϊκό παραγωγικό ιστό στα μέτρα της.
3. Η Ευρώπη είναι μάλλον ο χώρος με την πιο εντατική και επεξεργασμένη ιστορία φιλοσοφικά, πολιτικά, κοινωνικά στον πλανήτη. Συνεπώς, αν μπορεί να υπάρξει μια αλλαγή στον ιστορικό ρου της ανθρωπότητας, ένα ιστορικό κλικ που θα οδηγήσει τον πλανήτη σε μια πιο ανθρώπινη και λιγότερο «αιματηρή» κατάσταση, αυτή είναι η Ευρώπη. Αν και η διεθνής συμπεριφορά της Κίνας, που επίσης είναι φορέας  μιας εντατικής ιστορικής εμπειρίας, δείχνει να αντιλαμβάνεται –τουλάχιστον μερικές φορές- πιο βαθιά τις ανάγκες των καιρών. Η Κίνα εμφανίζει μια βαριά σοβαρότητα στις διεθνείς της σχέσεις και μοιάζει να αφουγκράζεται πιο βαθιά τον διεθνή της ρόλο.
4. Η  Γερμανία δεν μπορεί να ηγηθεί της Ευρώπης, γιατί αυτό θα κατέστρεφε την οικολογία του ευρωπαϊκού πολιτισμού που με τόσο κόπο και αίμα διαμορφώθηκε.  Αυτό θα συνέβαινε όχι τόσο επειδή ακόμη ζουν άνθρωποι που γνώρισαν τη γερμανική θηριωδία στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ούτε επειδή  στην Ευρώπη των λαών δεν ανέχεται πια κανείς ξένα αφεντικά. Μια ανεξέλεγκτη ηγεμονία της Γερμανίας, έστω και με όρους κεϋνσιανούς που προτείνει ο Μαζάουερ, θα οδηγούσε στην γερμανοποίηση της Ευρώπης. Και εδώ δεν είναι μόνο μια γερμανοποίηση που θα είχε να κάνει με την εδραίωση του γερμανικού κεφαλαίου στις χώρες του νότου και την ασιατοποίησή τους, ούτε με την κάθοδο των Βορείων στις χώρες του ήλιου.
5. Η γερμανοποίηση έχει ακριβώς να κάνει με το πλαίσιο, με τους κανόνες που το Βερολίνο επιθυμεί να επιβάλει σε όλους. Αυτό δεν είναι μόνο ένα εργαλείο εδραίωσης της ηγεμονίας, ούτε καν ένα πλαίσιο δημοκρατίας, είναι η γερμανική ιδιαιτερότητα. Κι αυτή έχει δύο εκφάνσεις. Η πρώτη συνίσταται στην ασυγκράτητη βουλιμία προβολής της ισχύος της Γερμανίας, όποτε αυτή συνειδητοποιεί τη δύναμή της. Τώρα, είναι μια μεγάλη γεωοικονομική δύναμη  και υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις πως δεν κρατιέται να προβάλει την ισχύ της. Αυτό φαίνεται και από την αγνωμοσύνη έναντι των Αμερικανών.  Η δεύτερη έκφανση της γερμανικής ιδιαιτερότητας έχει να κάνει με την κακή χρήση του ορθολογισμού και την κατάχρησή του. Αυτό ξεκίνησε με τον Καντ που κάλεσε τον άνθρωπο να πειθαρχήσει στα όρια του λόγου, τα οποία αυτός χάραξε (και που στη συνέχεια πήγε να διορθώσει ο Φίχτε), αλλά και τον Χέγκελ που είδε στις εκδηλώσεις της λογικής  τα φαινόμενα της ιστορίας του απόλυτου πνεύματος και στο κράτος τον ενσαρκωτή της έλλογης ιδέας της καθολικής πραγματικότητας. Κάπως έτσι φτάσαμε στον Χίτλερ, τον μεγαλύτερο απλουστευτή της ιστορίας, όπως τον είχε αποκαλέσει ο Ουίστον Τσόρτσιλ.
6. Με τον ίδιο μανιακό τρόπο, η κυβέρνηση Μέρκελ επιχειρεί να εφαρμόσει το…  βιβλίο. Της έτυχαν όμως οι Έλληνες, που είναι οι φορείς της πιο εντατικής και πιο αιμάτινης  ιστορικής εμπειρίας στην Ευρώπη. Η αντοχή που επιδεικνύουν στη λοιδορία και στην (βλακώδη – εδώ ο ρασιοναλισμός υπερβαίνει τα άκρα και γίνεται παράλογος, εσχατολογικός) οικονομική καταπίεση. Όμως, η ιστορία είναι ανοιχτή και όπως έγραψε ο Μαζάουερ στο καταπληκτικό άρθρο του με τίτλο «Η Ελλάδα, το λίκνο της δημοκρατίας, κλονίζει τον πλανήτη» (ΤΟ ΒΗΜΑ – The New York Times -30/06/2011), «σήμερα, αφότου έσβησε η ευφορία της δεκαετίας του ’90 και μια νέα ταπεινοφροσύνη χαρακτηρίζει τους Ευρωπαίους, ο κλήρος πέφτει και πάλι στην Ελλάδα ως χώρας η οποία θα προκαλέσει τους μανδαρίνους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και θα θέσει το ερώτημα: “ποιό θα είναι το μέλλον της ηπείρου;”».
7. Η Ευρώπη του 21ου αιώνα έχει τη δυνατότητα να προσκομίσει στην ιστορία μια  αναβαθμισμένη προοπτική για τον άνθρωπο. Γι΄ αυτό δεν χρειάζεται τα γερμανικά κεφάλαια, ούτε τη γερμανική ηγεμονία. Η Ευρώπη πρέπει να δημοκρατικοποιήσει σε βάθος τους θεσμούς της, να εγκαταλείψει τον άκρατο νεοφιλελευθερισμό που διογκώνει τις κοινωνικές και εθνικές ανισότητες, να τυπώσει χρήμα και να προχωρήσει στην πολιτική της ομοσπονδοποίηση.
8. Σε αυτά μπορεί να συμβάλει ο γερμανικός λαός. Αυτά δεν μπορούν να τα κάνουν οι Γερμανοί της κας Μέρκελ που συσσωρεύουν χρυσό, ούτε η Γαλλία των δύο Α του Ολάντ, ούτε η Βρετανία του Κάμερον που ήθελε να κλείσει το ίντερνετ και να κατεβάσει το στρατό επειδή κάποιοι νεαροί έκαψαν δύο κτίρια.
9. Την οραματική Ευρώπη δεν μπορούν να την φτιάξουν αυτοί, αλλά οι λαοί της και ιδιαίτερα αυτοί που δεν έχουν απειλητικό μέγεθος και που έχουν συσσωρεύσει πόνο και εμπειρία. It takes time, αλλά θα το ζήσουμε… Άλλωστε, μετά την Αναγέννηση και τους ρομαντικούς … εκκρεμεί μια μεγάλη πολιτιστική επανάσταση στην Ευρώπη.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s